Bel een adviseur 010 307 6344

Maatschappelijk aanbesteden: inwoners aan het roer

Het begon met kleinschalige burgerinitiatieven zoals buurtbarbecues en groenonderhoud in de straat. Burgers mochten participeren, zolang het de gemeente maar geen geld kostte. Tegenwoordig nemen gemeenten de inwoners serieuzer: met maatschappelijk aanbesteden en right-to-challenge kunnen zij zelf beschikking krijgen over een budget om overheidstaken uit te voeren. Maar hoe pakt dit uit in de praktijk?

De maatschappelijke aanbesteding: een opdracht aan de samenleving

Maatschappelijk aanbesteden is het uitbesteden van overheidstaken, zodat inwoners meer worden betrokken en maatschappelijke doelen centraal komen te staan. Met maatschappelijk aanbesteden bieden overheden bewoners, (sociaal) ondernemers en maatschappelijke instellingen de ruimte om publieke taken op zich te nemen. Niet vanuit het idee van bezuinigingen, maar vanuit de overtuiging dat deze partijen een echte meerwaarde leveren. Buurtbewoners die het bekende gezicht vormen voor hulpbehoevenden, of lokale ondernemers die het groenonderhoud uitvoeren met liefde voor de wijk: ze worden steeds meer gezien als serieuze partners.

Het klinkt mooi, ruimte voor maatschappelijk initiatief. Maar de regie uit handen geven betekent ook dat het mis kan gaan, zoals gebeurde bij het project WIJeindhoven. Dit welzijnsproject kost de gemeente de afgelopen drie jaar 20 tot 30 miljoen euro per jaar te veel, omdat de uitvoerende partij te veel vrijheid krijgt.

Maatschappelijk aanbesteden vraagt om een radicaal nieuwe werkwijze. De gemeente schrijft geen afgekaderde opdracht uit, maar betrekt de samenleving bij een vraagstuk zonder dat je precies weet wat het resultaat gaat zijn. Hoewel er sinds 2008 al verschillende experimenten zijn gestart, zit maatschappelijk aanbesteden tien jaar later nog altijd in de pilotfase. Blijkbaar is het risico nog altijd te groot voor maatschappelijk aanbesteden op grote schaal.

Right to challenge: de inwoner als inschrijver

Nu is er een vorm van maatschappelijk aanbesteden waar de overheid serieuze stappen in neemt: in het regeerakkoord is opgenomen dat er een landelijke right-to-challenge regeling komt. ‘Right to challenge’ start niet vanuit de gemeente als aanbestedende dienst, maar vanuit bewoners en/of ondernemers zelf. Ben je overtuigd dat je het beter kunt dan de huidige partij, dan kun je het initiatief grijpen.

Dat gebeurde bijvoorbeeld op de markt in Rotterdam-Zuid. Omdat de gemeente het afval steeds pas aan het einde van de dag opruimde, hadden buurtbewoners last van plastic tasjes en rondzwervend afval. De inwoners maakten als coöperatie gebruik van hun right-to-challenge en halen nu gedurende de dag dozen en tasjes op. Niet alleen gebeurt het werk nu beter; het geeft werkloze buurtbewoners ook werk omhanden.

Een uitdaging voor alle partijen

Waar maatschappelijk aanbesteden al ruimte biedt voor innovatief ondernemen, is het nog steeds de overheid die de kaders bepaalt waarbinnen de maatschappij kan experimenteren. Met het right-to-challenge verandert dit: hier bepalen burgers zelf het speelveld. Dat kan een belangrijke stap betekenen voor maatschappelijke impact. Iets wat de Tweede Kamer ook inziet, afgaande op de motie die ze eind oktober aannam om de mogelijkheden verder te onderzoeken.

Toch blijkt het right to challenge tot nu toe vaak vooral een uitdaging voor de inwoners zelf: in Amsterdam en in Groningen hebben initiatiefnemers Richard Severin en Haaije Koenders bijvoorbeeld ervaren dat je vooral veel geduld moet hebben. Gemeenten weten niet goed hoe ze moeten reageren als ze worden uitgedaagd. En uitdagingen hebben duidelijk meer kans van slagen als ze aansluiten op een bestaand vraagstuk of beleid. Je moet als inwoner maar zin hebben in zo’n lang en onzeker traject. “We hebben uiteindelijk binnen de gemeente een enthousiaste ambtenaar gevonden die als breekijzer heeft gefunctioneerd”, vertelt Severin: “Dat heb je echt nodig.”

Ook het experiment met het marktafval in Rotterdam ging niet vanzelf. Ambtenaren vonden het soms lastig hun werk uit handen te geven, de grote verantwoordelijkheid drukte zwaar op de inwoners, en initiatiefnemers hebben lang moeten wachten op de financiële afhandeling. Als experiment is het geslaagd, maar voor een volgend project zullen er toch nog flink wat stappen moeten worden gezet.

Nieuw speelveld

Ondanks de experimenteerdrift, vraagt maatschappelijk aanbesteden een nieuwe werkwijze waar organisaties en overheden duidelijk nog mee worstelen. Burgers worden alleen gehoord als het past binnen het beleid dat toch al wordt gevoerd, of als het een kostenbesparing betekent. Ruimte voor initiatief bieden betekent niet dat je achterover kunt hangen, maar juist dat je je proactief opstelt en challenges serieus neemt. De komende jaren gaan we zien in hoeverre overheden hiermee om kunnen gaan.

Johan Stolk

Analytische creatieveling. Kei in het herkennen van holle frasen. Bijt zich vast in de materie, tot er niets meer te analyseren valt. Dan slaat hij aan het schrijven.

Meer weten? 06 2199 0384 johan@corusadvies.nl
Lees ook

Maatschappelijk aanbesteden: inwoners aan het roer

Johan Stolk

Tegenwoordig nemen gemeenten de inwoners serieuzer: met maatschappelijk aanbesteden en right-to-challenge kunnen zij zelf beschikking krijgen over een budget om overheidstaken uit te voeren. Maar hoe pakt dit uit in de praktijk?